W 2009 roku w Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy ilość przeszczepień komórek macierzystych z krwi pępowinowej była wyższa niż ilość przeszczepień pochodzących ze szpiku kostnego, mimo że porcji krwi pępowinowej zgromadzonych w bankach jest około czterdziestokrotnie mniej niż zarejestrowanych dawców szpiku. Jednak w Polsce sytuacja wygląda inaczej. W naszym kraju wykonuje się średnio 22 przeszczepienia krwiotwórczych komórek macierzystych na 1 000 000 mieszkańców, czyli dwa razy mniej niż w Stanach Zjednoczonych i krajach Europy Zachodniej. Dlatego tym bardziej należy edukować na temat przydatności krwi pępowinowej jako źródła krwiotwórczych komórek macierzystych stosowanych w leczeniu m.in. białaczek.
W krajach Europy Zachodniej i Stanach Zjednoczonych znaczna część przeszczepianych komórek pochodzi ze zgromadzonych porcji krwi pępowinowej, która w ostatnich latach stała się często wykorzystywanym źródłem komórek macierzystych w ośrodkach transplantacyjnych. Obecnie szacuje się, że zdeponowano ponad 1 000 000 porcji na całym świecie, z czego ponad 20 000 zostało użytych do przeszczepień. W Polsce liderem w przechowywaniu krwi pępowinowej jest Polski Bank Komórek Macierzystych (PBKM), który zgromadził ponad 17 000 porcji krwi (blisko 70% całej przechowywanej krwi od polskich dawców). W naszym kraju wykonano 13 przeszczepień z krwi pępowinowej.
Do 4 z nich przekazano krew przechowywaną w PBKM, pozostałe pochodziły z banków publicznych.
Bankowanie krwi pępowinowej nadal nie jest tak popularne jak za granicą i dlatego najczęstszym źródłem pozyskiwania komórek macierzystych jest szpik. Jest to metoda z wyboru w leczeniu wielu nowotworowych chorób krwi (białaczki, chłoniaki, szpiczak mnogi) oraz niektórych chorób nienowotworowych (aplazja szpiku, wrodzone defekty układu krwiotwórczego i odporności), choć również w tych przypadkach mogłaby mieć zastosowanie krew pępowinowa.
Ostatnio w mediach jest głośno o poszukiwaniu dawcy szpiku kostnego dla znanego polskiego muzyka, który choruje na białaczkę. Jego narzeczona zaczęła publicznie nawoływać do rejestrowania się w banku szpiku w celu zostania honorowym dawcą szpiku. Odzew na apel gwiazdy jest tak wielki, że w ciągu zaledwie trzech tygodni na internetowej stronie Fundacji DKMS w jej Bazie Dawców Komórek Macierzystych zarejestrowało się ponad 30 tysięcy osób.
Ważne, by liczba zarejestrowanych w Polsce dawców szpiku rosła, ponieważ ich liczba jest niewspółmiernie mała w stosunku do ludności Polski. Jest to jedna z przyczyn niewystarczającej liczby przeszczepień komórek krwiotwórczych – wyjaśnia dr n. med. Dariusz Boruczkowski, specjalista chorób dzieci i transplantologii klinicznej z Polskiego Banku Komórek Macierzystych. – Warto podkreślić, że przeszczepienie komórek ze szpiku kostnego nie jest jedynym sposobem na walkę np.
z białaczką. W leczeniu nowotworowych chorób krwi (białaczki, chłoniaki, szpiczak mnogi) stosuje się również przeszczepienia komórek macierzystych z krwi pępowinowej. Dlatego warto promować wiedzę na ten temat, w tym szczególnie, jak można pozyskać komórki macierzyste i kiedy z nich korzystać np. w momencie zagrożenia zdrowia i życia dziecka czy osoby spokrewnionej.
Czym są szpik i komórki macierzyste?
Dawcą szpiku może zostać każda zdrowa osoba w wieku od 18 do 55 lat w stanie ogólnym dobrym. Dodatkowo w niektórych wyjątkowych przypadkach istnieje możliwość pobrania szpiku lub komórek krwiotwórczych krwi obwodowej od małoletnich. Szpik i zawarte w nim komórki macierzyste wytwarzają niezbędne dla zdrowia i życia komórki krwi: czerwone krwinki (erytrocyty), białe krwinki (leukocyty) oraz płytki krwi. Te ostatnie odpowiadają głównie za procesy krzepnięcia w ustroju człowieka. Wytwarzanie komórek krwi przez szpik jest procesem złożonym. Odtwarzaniu się komórek krwi służą komórki macierzyste szpiku. Ich obecność jest niezwykle ważna, chociaż stanowią one jedynie ok. 0,1% wszystkich komórek obecnych w szpiku.
Komórki macierzyste to pierwotne komórki totipotencjalne, zdolne do samoodnowy i różnicowania, dające początek wszystkim komórkom organizmu np. komórkom tkanki nerwowej, kostnej, mięśniowej i komórkom krwi. Krwiotwórcze komórki macierzyste (multipotencjalne) mają zdolność samoregeneracji i różnicowania, dając początek kolejnym generacjom komórek, z których powstają następnie dojrzałe krwinki. Przyjmuje się, że liczba 20 milionów komórek macierzystych pochodzących ze szpiku na 1 kg masy ciała biorcy jest w stanie odtworzyć zniszczony układ krwiotwórczy z powodu choroby czy też w wyniku jej leczenia (np. chemioterapią czy napromieniowaniem) i trwale zapewnić organizmowi niezbędną produkcję nowych krwinek.
Komórki macierzyste nie tylko w szpiku …
Oprócz szpiku, krwiotwórcze komórki macierzyste pozyskuje się z krwi pępowinowej. Krew pępowinowa to wytworzona przez płód krew, która po urodzeniu dziecka pozostaje w części płodowej łożyska oraz w naczyniach krwionośnych (dwóch tętnicach i jednej żyle) znajdujących się w sznurze pępowinowym (pępowinie). Dawniej łożysko i sznur pępowinowy wraz z zawartą w nich krwią traktowano jako zbędny odpad.
To tutaj znajdują się m.in. krwiotwórcze komórki macierzyste mogące przekształcać się w:
• krwinki czerwone odpowiedzialne za przenoszenie tlenu do wszystkich komórek ciała
• krwinki białe odpowiedzialne za zwalczanie zakażeń
• płytki krwi wspomagające proces krzepnięcia
Trzecim źródłem komórek macierzystych poza szpikiem i krwią pępowinową jest krew obwodowa (żylna) po farmakologicznej mobilizacji. Metoda ta polega na pobraniu komórek z krwi obwodowej po wcześniejszym kilkukrotnym (przez 4-6 dni) podawaniu leku mobilizującego komórki krwiotwórcze ze szpiku kostnego.
Krew pępowinowa pobierana jest po urodzeniu noworodka, po zaciśnięciu i przecięciu pępowiny. Zabieg jest nieinwazyjny i bezbolesny.
Ponadto łatwiej jest dobrać zgodne w obrębie tzw. antygenów transplantacyjnych komórki macierzyste z krwi pępowinowej niż ze szpiku, a ryzyko powikłań w postaci choroby przeszczep przeciw gospodarzowi (GvHD) jest mniejsze w przypadku przeszczepienia komórek z krwi pępowinowej.
Krew pępowinowa ma szereg zalet i dlatego coraz więcej osób decyduje się na jej zdeponowanie w bankach rodzinnych oraz publicznych. Dzięki swoim właściwościom rośnie również liczba przeszczepień krwi pępowinowej. Komórki macierzyste z krwi pępowinowej stosuje się nie tylko w przypadkach chorób nowotworowych, ale także coraz częściej próbuje się je wykorzystywać w leczeniu wielu chorób niehematologicznych (np. cukrzycy typu I czy chorób neurologicznych). Liczba przeszczepień z krwi pępowinowej rośnie z każdym rokiem.
Więcej informacji o krwi pępowinowej można znaleźć na www.pbkm.pl.
Polski Bank Komórek Macierzystych S.A. (PBKM) został założony w 2002 roku w Warszawie. Jest polską firmą biotechnologiczną, która specjalizuje się w pobieraniu, preparatyce, zamrażaniu i przechowywaniu komórek macierzystych z krwi pępowinowej w celu, późniejszego, ewentualnego ich wykorzystania w leczeniu. PBKM świadczy profesjonalną i kompleksową usługę deponowania komórek macierzystych z krwi pępowinowej według najlepszych europejskich i amerykańskich standardów medycznych. Jako jedyny bank w Polsce jest akredytowany przez American Association of Blood Banks. PBKM co roku poddawany jest audytom Krajowego Centrum Bankowania Tkanek i Komórek sprawdzającym z ramienia Ministerstwa Zdrowia poprawność dokonywanych procesów i stosowanych procedur. Działalność PBKM nadzoruje Rada Naukowo-Medyczna. PBKM wraz z oddziałami w innych krajach Europy (m.in. Węgry, Rumunia, Hiszpania, Włochy, Łotwa) skupione w grupie FamiCord, zgromadził ponad 35 tysięcy porcji krwi pępowinowej, co sytuuję firmę wśród największych firm świadczących usługę rodzinnego deponowania krwi pępowinowej.